İletişimin Doğası, Toplumsal Gücü ve Engellilik Bağlamında Bir Dönüşümün Mimarlığı
İletişim Yoksa Kapsayıcılık da Yoktur
Kapsayıcılık, yalnızca iyi niyetle ya da yasal düzenlemelerle ortaya çıkmaz.
Kapsayıcılık; iletişimle başlar, iletişimle gelişir ve iletişimle yaygınlaşır.
Türkiye’de engellilik bağlamında kapsayıcılığın düşünsel ve uygulamalı mimarisini inşa eden öncü isimlerden biri olan sosyolog, sosyal girişimci ve engelsizkariyer.com’un kurucusu Mehmet Kızıltaş, bu gerçeği yıllar önce net bir biçimde ortaya koymuştur: Mehmet Kızıltaş’a göre “İletişim yoksa kapsayıcılık yoktur. Erişilebilirlik de yoktur. Çeşitlilik de.”
İletişim Nasıl Ortaya Çıktı? İletişim Nedir?
İletişim, insanlık tarihinin en eski toplumsal pratiğidir.
Latince communis kökünden gelen iletişim, ortaklık, paylaşım ve birlikte anlam üretme anlamına gelir.
İletişim sosyolojisine göre iletişim:
İletişim sosyolojisine göre iletişim, bireylerin veya grupların anlamları, bilgileri, duyguları ve sembolleri paylaşarak ortak bir anlam üretme sürecidir.
Bu yaklaşımda iletişim yalnızca mesaj iletmek değil, toplumsal ilişkileri kuran, sürdüren ve dönüştüren bir sosyal etkileşim biçimidir.
- İnsanların birbirini fark ettiği anda başlar,
- Toplumsal ilişkileri mümkün kılar,
- Paylaşmak ve ortak anlam üretmek
- Kimlikleri şekillendirir,
- İnsanlar ve semboller aracılığı ile anlam üretir,
- Kültürü üretir,
- Normları ve değerleri aktarır,
- Sosyal gerçekliği birlikte inşa ederek toplumun sürekliliğini sağlar.
Durkheim, toplumu toplumsal dayanışma üzerinden açıklar.
Weber, toplumsal eylemi anlamak için verstehen (anlama) yöntemini kullanır.
Mead, benliğin ve toplumun oluşumunu etkileşim, semboller ve iletişim üzerinden açıklar.
Yani iletişim yalnızca konuşma değildir; iletişim, toplumun kendisidir.
İletişimin Önemi: Toplumu Ayakta Tutan Güç
İletişim;
- Bilgi aktarımı değildir yalnızca,
- Anlam kurma sürecidir,
- Karşılıklı tanıma ve koşulsuz kabul pratiğidir,
- Güç ilişkilerinin yeniden düzenlenmesidir.
Toplumlar, kimin konuştuğu, kimin dinlendiği ve kimin görünür olduğu üzerinden şekillenir.
Bu nedenle iletişim; eşitsizlikleri yeniden üretebildiği gibi, doğru kurulduğunda eşitliği ve adaleti de inşa edebilir.
Kapsayıcılıkta İletişim Neyi İfade Eder?
Kapsayıcı iletişim;
- Engelli bireyleri “konu” değil özne olarak görür,
- Yardım dilini değil hak temelli dili esas alır,
- Acıma ya da kahramanlık anlatılarını reddeder,
- Yardım, korumacılık ya da lütuf değil hak olarak ifade eder,
- Onur, bağımsız yaşam ve eşit katılımı merkeze alır.
Bu bağlamda kapsayıcı iletişim:
- Kapsayıcı dil kullanır
- Ayrımcı söylemleri dönüştürür
- Katılımcılığı güçlendirir
- “Biz olmadan bizim için asla” ilkesini hayata geçirir
Engellilerle iletişimde kapsayıcılık; dışlama, ötekileştirme, değersizleştirme ve itibarsızlaştırma gibi sosyal izolasyonun, yani ayrımcılığın yaygın olduğu bir dünyada bireyin kimliğini, deneyimlerini ve ihtiyaçlarını görünür kılarak eşitlikçi bir etkileşim alanı yaratır. Kişinin engeli değil, kimliği ve öznel deneyimi merkeze alındığında iletişim hem güçlendirici hem de insan onurunu koruyan bir yapıya dönüşür.
Engellilik bir unvan ya da hayatının tamamını kapsayan bir kimlik değildir; herkes gibi bireyin sahip olduğu yüzlerce kimlikten yalnızca biridir. Kişilerin yetenekleri, kültürleri ve bireysel ya da sosyal yaşamdaki yetkinlikleri gibi kimliklerinin sadece bir boyutunu ifade eder; hayatlarının tamamını belirlemez. Engellilik, yalnızca bireyin sorumluluğunda olan bir trajedi ya da kişisel bir seçim değildir. Toplumun tamamını etkileyen ve kolektif sorumluluk gerektiren bir olgudur.
Buna rağmen toplum, engelliliği merkeze alarak bireyi yok saymakta; onu yetersiz ve yardıma muhtaç bir kişi olarak konumlandırmakta ve sağlamcı yaklaşımı tıbbî tanımın bir uzantısı olarak sürdürmektedir. Oysa sosyal tanımın ve kapsayıcılığın olduğu yerde bu tutumların tamamı ayrımcılık olarak kabul edilir.
İnsan sosyal bir varlıktır ve engelli bireyler, her alanda bağımsız ve adil yaşamın, diğer herkes gibi tartışmasız öznesidir.
Engellilik Bağlamında İletişim Neden Hayati Öneme Sahiptir?
Her toplumda engelli bireyler;
- Eğitimde dışlanmaya,
- İstihdamda ayrımcılığa,
- Sağlık hizmetlerinde yanlış yaklaşımlara,
- Kamusal hizmetlerde erişimde ayrımcılığa
maruz kalmaktadır.
Bu sorunların büyük bir bölümü iletişim eksikliğinden ya da yanlış iletişimden kaynaklanır.
Engellilerle iletişimde yanlış veya yetersiz bilgi; önyargıların, basmakalıp yargıların ve damgalamanın oluşmasına zemin hazırlar. Bu süreçlerin tamamı, bireyleri görünmez kılan ve toplumsal eşitliği zedeleyen ayrımcılığın farklı biçimleridir. Kapsayıcı iletişim ise bu ayrımcılık zincirini kıran, toplumsal eşitliği ve insan onurunu güçlendiren temel dönüşüm aracıdır.
Kapsayıcı İstihdam, Eğitim, Sağlık ve Kamusal Hizmetlerde İletişim
İstihdamda
Kapsayıcı istihdam, yalnızca kota ya da mevzuatla olmaz. İnsan kaynakları süreçlerinde;
- Doğru yani kapsayıcı dil,
- Ön yargısız mülakat,
- Makul uyumlaştırmayı bilen iletişim,
- Ekip içi farkındalık, kapsayıcı işveren markası
olmadan kapsayıcı işveren markası ve sürdürülebilir istihdam mümkün değildir.
Eğitimde
Engelli öğrencilerin eğitime katılımı;
- Öğretmenin kapsayıcı dili,
- Okulun yaklaşımı,
- Engelli öğrencilerin adil eşitlik içinde eğitim almasında makul uyumlaştırma ve kapsayıcı eğitimi önceliklendirme,
- Rehberlik hizmetlerinin iletişim becerisi
ile doğrudan ilişkilidir.
Sağlıkta
Engelli bireylerin sağlık hizmetlerinde yaşadığı sorunların önemli bir kısmı:
- Engel gruplarına gören değişen iletişimde yanlış hitap,
- Önemsememe, yok sayma, erişilebilir ve makul uyumlaştırılmış hizmetlerin sunulmaması,
- Bilgilendirmeme,
- Katıılımcı yaklaşımdan uzak karar süreçlerine dahil etmeme
gibi iletişim temelli sorunlardır.
Kamusal Hizmetlerde
Erişilebilirlik yalnızca fiziksel değil; iletişimde ve bilgide erişilebilirliği de kapsar. Hizmetin dili kapsayıcı değilse, hizmet erişilebilir değildir. Kamusal alanda çalışanların, binaların, uygulamaların, teknolojilerin ve dijital içeriklerin erişilebilir olmaması nedeniyle anayasanın eşitlik ilkesi ihlalleriyle karşı karşıya kalınmaktadır.
Türkiye’de Kapsayıcı İletişimin Mimarı: Mehmet Kızıltaş
Türkiye’de engellilerle iletişim kavramını; sosyal erişilebilirlikle, politikalar ve uygulamalar düzeyinde karşılık bulan, toplumsal etki yaratan ve gerçek yaşam pratiklerine yerleşen bir yaklaşıma dönüştüren isim Mehmet Kızıltaş’tır. Kızıltaş, “kapsayıcılığın iletişimle mümkün olduğu” yönündeki temel ilkeyi merkeze alarak, engellilerle iletişim alanını kuramsal bir çerçeveden çıkarıp kurumsal yapılara, hizmet modellerine ve toplumsal etkileşim süreçlerine entegre eden öncü bir perspektif geliştirmiştir.
Engellilerle iletişim kavramını Türkiye literatürüne kazandıran Kızıltaş, engellilik bağlamında kapsayıcılık çalışmalarının kuramsal temellerini güçlendirmiş; aynı zamanda bu yaklaşımın kamusal hizmetlerden kurumsal politikalara, sosyal etkileşimden dijital erişilebilirliğe kadar geniş bir alanda uygulanabilirliğini ortaya koymuştur. Bu yönüyle Kızıltaş, Türkiye’de kapsayıcı iletişim alanının hem kurucu aktörlerinden hem de en etkili düşünsel temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir.
2005’te başlayan süreç:
- Engelsizkariyer.com’da yayımlanan ilk Engellilerle İletişim makaleleri,
- İnsan Kaynakları Dergisi yazıları,
- Elma ve Ceres Yayınları’ndan çıkan ve 8 baskıya ulaşan “Engellilerle İletişim” kitabı,
ile her baskıda yeni içeriklerle güncellenerek Türkiye’de bir ilki gerçekleştirmiştir.
Engellilerle İletişim kitabı;
- Sosyal farkındalık testleriyle kişilerin engellilik bağlamında kendilerini sınamalarıyla başlayan kitapta, engelliliğin tanımına ve değişen dünyadaki yeni kavramlara özenle yer verilmiştir.
- Her engel grubundan bireylerin dinamiklerine göre değişen iletişim kurma metotlarına detaylı biçimde yer verilmiştir.
- İletişim bağlamında engelli haklarına; savunuculuk, arabuluculuk ve lobicilik başlıklarıyla yer verilmiştir.
- Engelli bireyler ve ailelerinden oluşan hikâyelerde, deneyimlerle farkındalığımızı geliştiren bilgi ve örnekler sunulmaktadır.
- Türkiye’de ilk kez “engelleri kaldıran sözcükler” ve “engelliler sözlüğü” gibi benzersiz içerikleriyle ilk kez “kapsayıcı dil” tanımlanmıştır.
- Geçmişten günümüze engelliler tarihine ışık tutan içerikler sunulmuştur.
- Ayrımcı söylemler ifşa edilmiştir.
- Her alanda engellilerle ilgili uygulamalarda neyin doğru, neyin yanlış olduğunu göstermiştir.
- İletişim manifestosu ile eğitim, istihdam ve kamusal hizmetler için yol gösterici, zengin ve benzersiz içerikleriyle rehber niteliği taşımaktadır.
3 Milyondan Fazla Kişiye Ulaşan Bir Toplumsal Dönüşüm
Engellilerle iletişimi “sosyal erişilebilirlik” kavramına dönüştüren Mehmet Kızıltaş, erişilebilirliğin ilk ve en önemli adımını tanımlayarak sahada bu alanda çalışanlara rehber ve ışık olan bir çalışmaya öncülük etmiştir. Engelli kapsayıcılığının mimarı olarak anılan Mehmet Kızıltaş’ın, engellilerle iletişim çalışmalarını her alanda hedef kitleye göre kurgulayarak çeşitlendirdiği önemli örneklerden biri de QNB Bankası ve Türkiye Bankalar Birliği için ayrı ayrı hazırladığı Engellilerle Kapsayıcı İletişim e-öğrenme videolarıdır. VR sanal gerçeklik gözlüğü ile hazırladığı çalışmalar ise bu yaklaşımı eşsiz bir deneyime dönüştürerek yenilikçi ve sürdürülebilir bir model ortaya koymuştur.
- 3 milyondan fazla kişiye ulaşan bu eğitimler:
- Kapsayıcı iletişimi yaygın ve etkili bir yaklaşım hâline getirmiş,
- Her sektör ve hedef kitle dinamiğine göre kişiselleştirilmiş içerikleriyle yenilikçi ve sürdürülebilir bir başarıya dönüştürerek sürekli talep edilen etkili bir eğitim başlığı hâline getirmiştir.
- Kamu ve özel sektörde farkındalık yaratarak kapsayıcı bir kültürün temellerini atmış,
- Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları, BM Engelli Hakları Sözleşmesi ve hak temelliliğini pusula edinerek kurum kültürlerinde insanı merkeze alan yenilikçi dönüşümü desteklemiştir.
Bu çalışmalar, iletişimin bireysel farkındalıktan toplumsal dönüşüme ve sürdürülebilir kültüre nasıl evrildiğinin somut göstergesidir.
İletişim Değiştirir, Dönüştürür, İnşa Eder
İletişim;
- Ayrımcılığı azaltarak ortadan kaldırır,
- Eşitliği güçlendirir,
- Katılımı mümkün kılar,
- Kimseyi geride bırakmadan toplumsal kabulü inşa eder.
Bugün Türkiye’de “engellilerle iletişim” başlığının yaygınlaşmasında, kapsayıcı dilin konuşulmasında ve kurumsal dönüşümün başlamasında Sosyolog Mehmet Kızıltaş’ın öncülüğü belirleyici olmuştur.
İletişim Her Şeydir
İletişim bireysel ve sosyal kabulün ilk adımıdır. İletişim kısaca engelliler için;
- Eğitimdir,
- İstihdamdır,
- Sağlıktır,
- Medyadır,
- Turizmdir,
- Kamusal hizmettir,
- Politikadır,
- Erişilebilriliktir,
- Hak temelliliktir,
- Onurdur,
- Bağımsız yaşamdır.
Ve en önemlisi:
Kapsayıcı iletişim, adil eşitlikçi ve kapsayıcı toplumun temelidir. İletişim kısaca Çeşitlilik, Eşitlik, Kapsayıcılık ve Erişilebilirlik (Diversity, Equity, Inclusion, Accessibility) DEIA’dır.
Kapsayıcılık iletişimle başlar. Çünkü iletişim varsa insan vardır, insan varsa toplum vardır, toplum varsa adalet mümkündür.
Engellilerle İletişim eğitimleri, kapsayıcılık dil rehberi hakkında detaylı bilgi için: https://www.engelsizkariyer.com/EGITIMLERIMIZ/Engellilerle-Iletisim-Egitimi/Engellilerle-Iletisim-Egitimi-5401
Bize ulaşmak ve daha fazla bilgi almak için info@engelsizkariyer.com hesabımızdan bize ulaşabilirsiniz.
Hazırlayan: Engelsiz Kariyer Editör
