Sadece Üniversite Değil, Geleceğinizi Seçiyorsunuz

Hayal edin…

Yıllardır geleceğiniz için çok büyük emekler verdiğiniz ve sonunda üniversite sınavını kazandınız. Bölümünüzü de isteyerek severek seçtiniz. Ancak ilk derste ders notlarının ekran okuyucuyla uyumlu olmadığını, kampüsün erişilebilir olmadığını, laboratuvarın erişilebilir olmadığını ya da sınıf içinde, çevriçi dersleri takip ederken ya da sınavlarda ihtiyaç duyduğunuz makul uyumlaştırmaların sağlanmadığını fark ettiniz. Oysa sorun sizin başarınız değil; eğitim ortamının ihtiyaçlarınıza uygun şekilde tasarlanmamış olmasıdır.

İşte bu yüzden engelli bireyler için üniversite tercihi, yalnızca bir okul seçimi değil; gelecekteki yaşam kalitesini, bağımsız yaşamını ve kariyerini şekillendiren önemli bir karardır.

Başarılı bir üniversite tercihi, yalnızca yüksek puanlı bir üniversiteyi seçmek değil; yetenek ve potansiyelinizi geliştirebileceğiniz, erişilebilir ve kapsayıcı bir eğitim ortamını seçmektir.

Üniversite tercihi, her öğrenci için hayatının en önemli kararlarından biridir. Ancak engelli bireyler açısından bu karar yalnızca akademik başarıyla ilgili değildir. Aynı zamanda erişilebilirlik, bağımsız yaşam, sosyal katılım, teknolojiye erişim, kariyer olanakları ve yaşam kalitesini doğrudan etkileyen uzun vadeli bir seçimdir. Üniversite tercihi yaptığı üniversitenin olduğu kampüs içinde ya da dışındaki barınma (ev, yurt, misafirhane vb gibi konaklama) alanlarının erişilebilir ve ulaşılabilir olması çok önemlidir.  

Bugün dünyanın önde gelen eğitim kuruluşları olan UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü), OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) ve Birleşmiş Milletler, engelli öğrencilerin üniversite başarısının yalnızca bireysel çabalarına değil; üniversitelerin sunduğu erişilebilirlik, makul uyumlaştırma ve kapsayıcı eğitim politikalarına da bağlı olduğunu vurgulamaktadır. Gerçek engel, çoğu zaman bireyin yetersizliği değil; erişilebilir olmayan eğitim ortamlarıdır.

Bu nedenle üniversite tercihi yapılırken yalnızca puan ve başarı sıralaması değil, erişilebilirlik de değerlendirilmelidir.

Kariyer ve Öğrenci Koçlarının Ortak Tavsiyeleri

Belirli kariyer veya öğrenci koçlarının yalnızca engelli öğrenciler için yayımlanmış ortak bir öneri listesi bulunmamaktadır. Ancak uluslararası kariyer danışmanlığı, erişilebilir yükseköğretim uzmanları ve öğrenci başarısı alanındaki araştırmalarda öne çıkan ortak öneriler şunlardır:

• Üniversitenin adından önce erişilebilirliğini değerlendirin. Prestijli bir üniversite, erişilebilir değilse potansiyelinizi tam anlamıyla ortaya koyamayabilirsiniz.
• Tercih yapmadan önce Engelli Öğrenci Birimi ile iletişime geçin. Sunulan akademik uyumlaştırmaları, yardımcı teknolojileri ve destek hizmetlerini mutlaka öğrenin.
• Mümkünse kampüsü önceden ziyaret edin. Dersliklerin, kütüphanenin, laboratuvarların, yurtların ve ulaşım olanaklarının erişilebilirliğini yerinde değerlendirin.
• Kariyer hizmetlerini araştırın. Staj, mentorluk, işveren iş birlikleri ve mezuniyet sonrası istihdam desteği sunulup sunulmadığını inceleyin.
• Yardımcı teknolojilere erişimi sorgulayın. Ekran okuyucular, Braille cihazları, işitme destek sistemleri ve diğer erişilebilir teknolojilerin sağlanıp sağlanmadığını öğrenin.
• Mezun öğrencilerin deneyimlerini dinleyin. Resmî tanıtımların yanı sıra aynı engel grubundan mezun öğrencilerin deneyimleri daha gerçekçi bir bakış açısı sunabilir.
• Sadece bugünü değil, kariyerinizi de düşünün. Üniversitenin sektör iş birliklerini, uygulamalı eğitim olanaklarını ve istihdam başarısını değerlendirin.
• Kendi ihtiyaçlarınıza uygun üniversiteyi seçin. En iyi üniversite, sıralaması en yüksek olan değil; öğrenme, gelişim ve bağımsız yaşam ihtiyaçlarınıza en iyi şekilde cevap veren üniversitedir.

Üniversitenin Engelli Öğrenci Birimi Gerçekten Aktif mi?

Birçok üniversitenin web sitesinde "Engelli Öğrenci Birimi" bulunmaktadır. Ancak önemli olan, bu birimin yalnızca isim olarak var olması değil; gerçekten etkin ve çözüm odaklı çalışmasıdır.

Şu soruları mutlaka sorun:

• Birimde tam zamanlı personel var mı?
• Öğrenciler taleplerine ne kadar sürede yanıt alıyor?
• Akademik uyumlaştırma süreçleri nasıl yürütülüyor?
• Öğretim elemanlarıyla koordinasyon sağlanıyor mu?
• Öğrencilerin taleplerini takip eden bir sistem bulunuyor mu?

İyi çalışan bir Engelli Öğrenci Birimi, öğrencinin eğitim hayatını önemli ölçüde kolaylaştırabilir.

Kampüs Fiziksel Olarak Erişilebilir mi?

Sadece binada rampa bulunması yeterli değildir.

Şu unsurları mutlaka değerlendirin:

• Asansörlerin tüm binalarda bulunması
• Braille yönlendirmeler
• Hissedilebilir yüzeyler
• Sesli asansör sistemleri
• Erişilebilir tuvaletler
• Laboratuvarların erişilebilirliği
• Kütüphane erişimi
• Yurtların erişilebilirliği
• Yemekhane erişimi
• Spor alanlarının erişilebilirliği
• Acil durum ve tahliye planları

Kampüs yaşamının bütüncül olarak erişilebilir olması gerekir.

Ders Materyalleri Erişilebilir mi?

Birçok öğrenci, üniversiteye başladıktan sonra en büyük sorunlardan birinin ders materyallerine erişim olduğunu fark etmektedir.

Şunları mutlaka öğrenin:

• PDF dosyaları ekran okuyucularla uyumlu mu?
• Ders sırasında görme engeli olan bireyler için ses kaydı alınmasına izin veriliyor mu?
• Yapay zeka uygulamaları ile ders notları alınmasına izin veriliyor mu?
• Ders videolarında altyazı bulunuyor mu?
• İşaret dili desteği sağlanıyor mu?
• Büyük puntolu materyaller hazırlanıyor mu?
• Alternatif formatlarda içerik sunuluyor mu?
• Ders kayıtlarına erişim mümkün mü?
• Ders içerikleri engel gruplarına göre özel hazırlanmış mı?
• Ders içerikleri "easy read" kolay okuma ve kolay anlama formatına uygun mu?

UNESCO'ya göre öğrenme materyallerinin erişilebilir olması, kapsayıcı eğitimin temel koşullarından biridir.

Yardımcı Destek Teknolojiler Sağlanıyor mu?

Dünyadaki başarılı üniversitelerin ortak özelliklerinden biri, yardımcı teknolojilere yatırım yapmalarıdır.

Örneğin:

• Ekran okuyucular
• Braille ekranlar
• Braille yazıcılar
• Büyütme yazılımları
• FM sistemleri
• İndüksiyon döngü sistemleri
• Ergonomik klavyeler
• Büyük monitörler
• Konuşmayı metne dönüştüren yazılımlar
• Metni sese dönüştüren yazılımlar
• Uyarlanabilir fareler
• Alternatif giriş cihazları

Üniversitenin bu teknolojileri öğrencilerine ücretsiz veya kolay erişilebilir şekilde sunup sunmadığını mutlaka araştırın.

Sınavlarda Hangi Kolaylaştırıcı Düzenlemeler Yapılıyor?

Başarının adil bir şekilde değerlendirilebilmesi için sınavların erişilebilir olması gerekir.

Şu soruları sorun:

• Ek süre veriliyor mu?
• Ayrı sınav salonu sağlanıyor mu?
• Okuyucu veya işaretleyici desteği sunuluyor mu?
• Bilgisayar kullanımına izin veriliyor mu?
• Büyük puntolu sınav hazırlanıyor mu?
• Dijital sınav seçeneği bulunuyor mu?
• İşaret dili tercümanı desteği sağlanıyor mu?

Bunlar ayrıcalık değil; eğitim hakkının eşit koşullarda kullanılmasını sağlayan düzenlemelerdir.

Akademisyenlerin Engelli Öğrenci Farkındalığı Nasıl?

Araştırmalar, öğrencilerin yaşadığı sorunların önemli bir bölümünün fiziksel engellerden değil; öğretim elemanlarının engel gruplarına göre değişen erişilebilir ve kapsayıcı eğitim uygulamaları konusunda yeterli bilgiye veya gerekli imkânlara sahip olmamalarından kaynaklandığını göstermektedir.

Bununla birlikte, öğrencinin kayıt sürecinden itibaren Engelli Öğrenci Birimleriyle doğrudan iletişim kurarak erişilebilirlik kapsamında ihtiyaçlarını açıkça paylaşması önemli bir adım ve kazanımdır.

Öğrencinin engel durumu, ihtiyaçları ve destek gereksinimleri hakkında eksik, yanlış veya zamanında bilgi vermemesi; eğitim sürecinde karşılaşabileceği zorlukların artmasına neden olabileceği gibi, üniversitenin de gerekli düzenlemeleri zamanında planlayamaması nedeniyle zor durumda kalmasına yol açabilir.

Engelinizi gizlemeniz veya üniversite yetkililerine ihtiyaçlarınız konusunda yeterli bilgi vermemeniz; öğrencilik sürecinde karşılaşabileceğiniz sorunlarla tek başınıza mücadele etmenize ve üniversite içerisindeki ilgili birimlerin, akademisyenlerin ve çalışanların size uygun desteği sağlamak konusunda yeterli hazırlığa sahip olamamasına neden olabilir.

Bu nedenle başarılı ve verimli bir akademik süreç için üniversitenin ilgili birimleri ve akademisyenleriyle sürekli iletişim hâlinde olmak, ihtiyaçlarınızı zamanında paylaşmak ve güçlü bir iş birliği kurmak başarının en önemli adımlarından biridir.

Üniversitede şu uygulamaların bulunması önemlidir:

• Akademisyenlere yönelik erişilebilirlik eğitimleri
• Kapsayıcı öğretim yöntemleri
• Evrensel Öğrenme Tasarımı (Universal Design for Learning) yaklaşımı
• Ayrımcılığı önleyici politikalar

İhtiyaç Halinde Psikolojik Danışmanlık Hizmetleri Güçlü mü?

Üniversite yaşamı yalnızca akademik başarıdan ibaret değildir.

Özellikle;

• kaygı,
• yalnızlık,
• zorbalık,
• mobing,
• ayrımcılık,
• sosyal dışlanma,
• uyum sorunları

gibi konularda destek sunan psikolojik danışmanlık hizmetlerinin varlığı büyük önem taşır.

Kariyer Merkezi Engelli Öğrencileri Destekliyor mu?

Tercih yaparken yalnızca üniversite yıllarını değil, mezuniyet sonrasını da düşünmek gerekir.

Şunları araştırın:

• Engelli öğrencilere yönelik kariyer koçluğu/danışmanlığı sunuluyor mu?
• Kişisel gelişim eğitimleri veriliyor mu?
• Staj desteği sağlanıyor mu?
• İşverenlerle özel iş birlikleri bulunuyor mu?
• CV hazırlama desteği veriliyor mu?
• Mülakat eğitimleri düzenleniyor mu?
• Engelli iş koçu desteği veriliyor mu?

İyi çalışan bir kariyer merkezi, mezuniyet sonrasında önemli avantajlar sağlayabilir.

Bu arada sahada sık karşılaşılan ancak çoğu kişinin farkında olmadığı önemli bir durumu da paylaşmak isterim: Bazı üniversitelerde Engelli Öğrenci Birimleri ile Kariyer Merkezleri arasında yeterli düzeyde sürdürülebilir ve yapısal bir iş birliği bulunmayabiliyor. Bu nedenle her iki birimle de tanışmanız, düzenli iletişim kurmanız, ihtiyaçlarınızı açık şekilde paylaşmanız ve proje, eğitim, atölye, seminer gibi etkinliklere aktif olarak katılarak güçlü bir iletişim ve network ağı oluşturmanız; hem akademik sürecinizde hem de mezuniyet sonrası kariyer yolculuğunuzda önemli fırsatlar sağlayabilir.

Öğrenci Kulüpleri ve Sosyal Yaşam Kapsayıcı mı?

Üniversite yalnızca derslerden ibaret değildir.

Şunlara dikkat edin:

• Kulüpler erişilebilir mi?
• Etkinliklerde işaret dili desteği sağlanıyor mu?
• Spor faaliyetlerine katılım mümkün mü?
• Gönüllülük çalışmalarına katılım kolay mı?
• Kampüs etkinlikleri erişilebilir mi?

Sosyal yaşam, aidiyet duygusunu güçlendiren önemli bir etkendir.

Üniversite Ulaşılabilir mi?

Üniversiteye ulaşım bazen eğitimin kendisinden daha zor olabilir.

Şunları değerlendirin:

• Metro bağlantısı
• Erişilebilir otobüsler
• Ring servisleri
• Kampüs içi ulaşım
• Otopark olanakları
• Engelli öğrencilere yönelik ulaşım hizmetleri
• Kampüsün her alanında engelli araç park alanları

Her gün yaşanacak ulaşım sorunu, akademik başarıyı olumsuz etkileyebilir.

Barınma İmkânları Erişilebilir mi?

Yurt ya da barınma alanı seçerken şu başlıkları inceleyin:

• Üniversite dışındaki barınma alanı ulaşılabilir mi?
• Kampüs içinde ulaşılabilir ve erişilebilir mi?
• Erişilebilir odalar
• Asansör
• Acil çağrı sistemi
• Erişilebilir banyolar
• Refakatçi düzenlemeleri
• Ortak alanların erişilebilirliği

Üniversite Dijital Olarak Erişilebilir mi?

Artık eğitimin önemli bir bölümü dijital ortamda yürütülmektedir.

Şunları kontrol edin:

• Öğrenci bilgi sistemi ekran okuyucularla uyumlu mu?
• Mobil uygulamalar erişilebilir mi?
• Ders yönetim sistemi kullanılabilir mi?
• Kayıt işlemleri bağımsız olarak yapılabiliyor mu?
• Kütüphane veri tabanlarına erişim kolay mı?

UNESCO, dijital erişilebilirliği yükseköğretimin vazgeçilmez unsurlarından biri olarak değerlendirmektedir.

Mezun Engelli Öğrencilerin Deneyimlerini Araştırın

Resmî tanıtımlardan daha değerli olan, aynı üniversitede eğitim almış öğrencilerin deneyimleridir.

Şunları araştırın:

• Sorun yaşadılar mı?
• Taleplerine hızlı yanıt verildi mi?
• Akademisyenler destekleyici miydi?
• Kampüste bağımsız hareket edebildiler mi?
• Mezun olduktan sonra istihdam durumları nasıldı?

Üniversitenin Engelsiz Üniversite Çalışmalarını İnceleyin

Bazı üniversiteler, erişilebilirlik konusunda uzun yıllardır sistematik çalışmalar yürütmektedir. Bu kapsamda akademik uyumlaştırmalar, yardımcı teknolojiler, erişilebilir kampüs düzenlemeleri ve kapsayıcı eğitim uygulamaları tercih sürecinde önemli değerlendirme ölçütleri arasında yer almalıdır.

Üniversite tercihi yalnızca sıralama, puan veya şehir seçimi değildir. Engelli öğrenciler için doğru üniversite; bağımsız hareket edebildikleri, eğitim materyallerine eşit erişebildikleri, yardımcı teknolojilere ulaşabildikleri, akademik ve sosyal yaşama tam katılım sağlayabildikleri ve potansiyellerini özgürce geliştirebildikleri bir yaşam alanıdır.

İyi bir üniversite; engelli öğrenciden mevcut sisteme uyum sağlamasını bekleyen değil, sistemi öğrencilerin farklı ihtiyaçlarına göre erişilebilir ve kapsayıcı hâle getiren üniversitedir. Çünkü kapsayıcı yükseköğretim, bireylere ayrıcalık sunmak değil; herkesin eğitim hakkından eşit koşullarda yararlanmasını sağlamaktır.

Mehmet Kızıltaş